Δώδεκα χρόνια μετά το κούρεμα των καταθέσεων του 2013, η κυπριακή οικονομία έχει ανακάμψει σημαντικά, αλλά οι επιπτώσεις της κρίσης εξακολουθούν να είναι αισθητές.
Σε συνέντευξή του στη StockWatch, με αφορμή την επέτειο, ο Δρ. Μάριος Κληρίδης, έγκριτος οικονομολόγος, πρώην τραπεζίτης και νυν μέλος του Δημοσιονομικού Συμβουλίου, αναλύει την τρέχουσα κατάσταση και τους παράγοντες που διαμόρφωσαν την πορεία της Κύπρου από τότε μέχρι σήμερα.
Σύμφωνα με τον ίδιο, αν και η χώρα έχει αφήσει πίσω της την πιο δύσκολη περίοδο, εξακολουθούν να υπάρχουν ανοιχτά ζητήματα, όπως οι «κουρεμένοι» καταθέτες, οι οποίοι ακόμα αγωνίζονται για αποζημίωση.
Παράλληλα, τονίζει ότι η κυπριακή οικονομία, λόγω του μικρού της μεγέθους, έχει την ικανότητα να προσαρμόζεται γρήγορα, κάτι που συνέβαλε στην επιβίωσή της μετά την κρίση.
Του Αλέξανδρου Χρονίδη
Η συνέντευξη
Ερ.: Η κυπριακή οικονομία έχει ανακάμψει πλήρως από την κρίση του 2013;
Απ.: Η Κύπρος έχει ανακάμψει σε μεγάλο βαθμό από την κρίση, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν κάποια κατάλοιπα που μας επηρεάζουν. Για παράδειγμα, έχουμε ακόμα τους κουρεμένους καταθέτες, οι οποίοι συνεχίζουν να διεκδικούν κάποια επιστροφή των κεφαλαίων τους. Αυτό δείχνει ότι η κρίση δεν έχει κλείσει εντελώς ως κεφάλαιο, διότι παραμένουν οικονομικές και ψυχολογικές επιπτώσεις στον πληθυσμό.
Επιπλέον, παρόλο που η οικονομία έχει δείξει ανθεκτικότητα, υπάρχουν ακόμα ζητήματα που προέκυψαν από την κρίση και δεν έχουν επιλυθεί. Για παράδειγμα, ένα από τα μεγάλα ερωτήματα που έθετε το μνημόνιο ήταν το τι θα γινόταν με ορισμένους ημικρατικούς οργανισμούς. Υπήρχαν σκέψεις για ιδιωτικοποίηση της Αρχής Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ) ή της Cyta, όμως αυτά τα θέματα μπήκαν στο συρτάρι. Όταν η Κύπρος επέστρεψε στις αγορές πιο γρήγορα από το αναμενόμενο, η πίεση για δομικές μεταρρυθμίσεις υποχώρησε, με αποτέλεσμα κάποια απαραίτητα βήματα να μην γίνουν ποτέ.
Η κυπριακή οικονομία έχει το πλεονέκτημα ότι είναι μικρή και ευέλικτη, κάτι που της επέτρεψε να ανακάμψει γρήγορα. Ωστόσο, αυτή η ευελιξία δεν σημαίνει ότι λύθηκαν όλα τα προβλήματα. Αντίθετα, κάποια ζητήματα απλώς μετατέθηκαν για το μέλλον.
Ερ.: Υπήρξε μια αλλαγή κουλτούρας στην οικονομική διαχείριση μετά την κρίση;
Απ.: Σε κάποιο βαθμό ναι, αλλά όχι όσο θα περιμέναμε. Η κρίση μας ανάγκασε να πάρουμε κάποια σκληρά μέτρα, τα οποία υπό κανονικές συνθήκες θα ήταν δύσκολο να εφαρμοστούν. Όταν, όμως, αποχώρησε η Τρόικα και βγήκαμε από το μνημόνιο, η πίεση για μεταρρυθμίσεις εξαφανίστηκε και μαζί της χάθηκε και το κίνητρο για ουσιαστικές αλλαγές.
Για παράδειγμα, η δικαστική μεταρρύθμιση ήταν ένα από τα ζητήματα που είχαν τεθεί κατά τη διάρκεια του μνημονίου. Υπήρχε ανάγκη να επιταχυνθεί η απονομή δικαιοσύνης, να μειωθούν οι καθυστερήσεις και να γίνει το σύστημα πιο αποτελεσματικό. Όμως, μόλις βγήκαμε από το μνημόνιο, αυτό το ζήτημα πέρασε σε δεύτερη μοίρα και δεν προχώρησε όσο έπρεπε.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι τράπεζες. Ναι, το τραπεζικό σύστημα έχει σταθεροποιηθεί, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν γίνει οι απαραίτητες αλλαγές ώστε να αποφευχθεί μια νέα κρίση στο μέλλον. Υπάρχουν ακόμα πολλές προκλήσεις, όπως η διαχείριση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, τα οποία μειώθηκαν σε αριθμούς, αλλά μεγάλο μέρος τους μεταφέρθηκε σε επενδυτικά ταμεία, όπως η Altamira. Αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν εξαφανίστηκε, απλώς μετατοπίστηκε.
Ερ.: Πώς επηρεάζουν οι διεθνείς γεωπολιτικές εξελίξεις την κυπριακή οικονομία;
Απ.: Η Κύπρος είναι μια μικρή χώρα με ανοιχτή οικονομία, κάτι που σημαίνει ότι επηρεάζεται άμεσα από τις διεθνείς εξελίξεις. Για παράδειγμα, η κρίση στη Ρωσία και οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν στη χώρα αυτή είχαν σημαντικό αντίκτυπο στην κυπριακή οικονομία, δεδομένου ότι μεγάλο μέρος των επενδύσεων και των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων στην Κύπρο συνδέονταν με ρωσικά κεφάλαια.
Παρόλο που η Κύπρος δεν έχει άμεσες εμπορικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, το γεγονός ότι οι κυρώσεις επηρεάζουν ευρωπαϊκές οικονομίες, όπως η γερμανική, έχει δευτερογενείς επιπτώσεις και στην Κύπρο. Αν για παράδειγμα, η Γερμανία αντιμετωπίσει ύφεση λόγω των κυρώσεων, αυτό μπορεί να επηρεάσει τις κυπριακές εξαγωγές ή τον τουρισμό μας.
Επιπλέον, η κυπριακή οικονομία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στον τουρισμό. Οι γεωπολιτικές εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή, όπως οι εντάσεις στη Μέση Ανατολή, μπορούν να επηρεάσουν τη ροή τουριστών προς την Κύπρο, κάτι που έχουμε δει να συμβαίνει και στο παρελθόν.
Ερ.: Έχει διαφοροποιηθεί το οικονομικό μοντέλο της Κύπρου ή παραμένει προσκολλημένο στη χαμηλή φορολογία ως κίνητρο για επενδύσεις;
Απ.: Η κυπριακή οικονομία έχει διαφοροποιηθεί σε κάποιον βαθμό, αλλά εξακολουθεί να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη φορολογική ελκυστικότητα. Το μοντέλο του «φορολογικού παραδείσου» έχει μετριαστεί, αλλά η Κύπρος συνεχίζει να προσελκύει εταιρείες μέσω χαμηλών φορολογικών συντελεστών και ειδικών καθεστώτων, όπως το πρόγραμμα για εταιρείες που θέλουν να εγκαταστήσουν την έδρα τους εδώ (headquartering).
Αυτό έχει και θετικές και αρνητικές συνέπειες. Από τη μια, φέρνει έσοδα στη χώρα και δημιουργεί θέσεις εργασίας. Από την άλλη, όμως, έχει οδηγήσει σε αύξηση του κόστους ζωής, ιδιαίτερα στα ενοίκια. Στη Λεμεσό, για παράδειγμα, τα ενοίκια έχουν αυξηθεί δραματικά, με αποτέλεσμα πολλοί Κύπριοι να δυσκολεύονται να βρουν προσιτή στέγη.
Ερ.: Πιστεύετε ότι τα επίσημα οικονομικά στατιστικά αποτυπώνουν πλήρως την πραγματικότητα της κυπριακής κοινωνίας;
Απ.: Τα οικονομικά στατιστικά δίνουν μια γενική εικόνα, αλλά δεν αποτυπώνουν πάντα την πραγματική οικονομική κατάσταση των Κυπρίων. Για παράδειγμα, το ΑΕΠ μπορεί να αυξάνεται, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι πολίτες ωφελούνται εξίσου από αυτή την ανάπτυξη. Το πρόβλημα είναι ότι όταν εξετάζουμε μόνο το συνολικό ΑΕΠ ή το κατά κεφαλήν εισόδημα, δεν λαμβάνουμε υπόψη μας την κατανομή αυτού του πλούτου.
Αντί να κοιτάμε μόνο πόσο μεγάλωσε η οικονομία συνολικά, θα έπρεπε να εξετάζουμε ποιοι συγκεκριμένα ωφελήθηκαν από αυτή την ανάπτυξη. Για παράδειγμα, το κόστος ζωής έχει αυξηθεί δραματικά, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η στέγαση. Οι τιμές των ενοικίων έχουν εκτοξευθεί, ειδικά στη Λεμεσό, λόγω της παρουσίας ξένων εταιρειών και επενδυτών. Αυτό σημαίνει ότι, ενώ οι αριθμοί μπορεί να δείχνουν πρόοδο, η πραγματικότητα για τον μέσο Κύπριο μπορεί να είναι πολύ διαφορετική.
Επιπλέον, ένα άλλο πρόβλημα με τα στατιστικά είναι ότι συμπεριλαμβάνουν και τους ξένους εργαζόμενους που έχουν έρθει στην Κύπρο λόγω του φορολογικού καθεστώτος. Αυτοί οι εργαζόμενοι έχουν συχνά πολύ υψηλά εισοδήματα, τα οποία ανεβάζουν τον γενικό μέσο όρο. Αυτό δημιουργεί μια ψευδαίσθηση ότι οι μισθοί στην Κύπρο είναι υψηλοί, ενώ στην πραγματικότητα πολλοί Κύπριοι δεν βλέπουν αντίστοιχη αύξηση στα εισοδήματά τους. Αντί να εξετάζουμε απλώς το συνολικό ΑΕΠ ή το κατά κεφαλήν εισόδημα, θα έπρεπε να έχουμε πιο εξειδικευμένα στατιστικά που να διαχωρίζουν το εισόδημα των Κυπρίων από το εισόδημα των ξένων εργαζομένων. Αν υπήρχε πιο λεπτομερής ανάλυση, θα μπορούσαμε να έχουμε μια καλύτερη εικόνα του πώς πραγματικά επηρεάζονται οι Κύπριοι από την οικονομική ανάπτυξη.
Ένα ακόμα ζήτημα είναι η παρουσία μη Ευρωπαίων πολιτών που εργάζονται στην Κύπρο με πολύ χαμηλότερους μισθούς. Αυτοί οι εργαζόμενοι γεμίζουν θέσεις εργασίας που παλαιότερα καλύπτονταν από Κύπριους, αλλά ταυτόχρονα ασκούν πίεση στους μισθούς. Αυτό σημαίνει ότι, ενώ μπορεί να υπάρχει ανάπτυξη, το βιοτικό επίπεδο του μέσου Κύπριου δεν βελτιώνεται απαραίτητα.
Γι’ αυτό και πιστεύω ότι τα στατιστικά στοιχεία, όπως το ΑΕΠ, δεν είναι αρκετά για να κατανοήσουμε την πραγματική κατάσταση της κυπριακής οικονομίας. Χρειάζεται μια πιο αναλυτική προσέγγιση που να λαμβάνει υπόψη την κατανομή του πλούτου και τις πραγματικές συνθήκες διαβίωσης των πολιτών.
Ερ.: Πώς βλέπετε το μέλλον της κυπριακής οικονομίας;
Απ.: Η Κύπρος έχει δείξει ότι μπορεί να ανακάμπτει γρήγορα από κρίσεις, αλλά χρειάζεται πιο στοχευμένες πολιτικές για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αν δεν γίνουν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις, μπορεί να βρεθούμε ξανά αντιμέτωποι με παρόμοιες, αν όχι και τις ίδιες, προκλήσεις στο μέλλον.
